ЁЯПЫ️ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा (Judicial Activism) : рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХी рднूрдоिрдХा рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиिрд░्рдгрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (2025 рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг)
ЁЯФ╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा (Introduction)
рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा (Judicial Activism) рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै — рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдФрд░ рд╡िрдзाрдиों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░рдиा рдХि рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп, рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा, рдФрд░ рдЬрдирд╣िрдд рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░े।
рдпрд╣ рд╡рд╣ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬрдм рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╡ाрджों рдХे рдиिрд╡ाрд░рдг рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣рддी, рдмрд▓्рдХि рд╢ाрд╕рди рдХे рдЕрди्рдп рдЕंрдЧों (рд╡िрдзाрдпिрдХा рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा) рдХी рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдпрддा рдпा рдЕрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рди्рдпाрдп рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХрд░рддी рд╣ै।
рднाрд░рдд рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЖрдкाрддрдХाрд▓ (Emergency) рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рдЬрдм рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдиे рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।
ЁЯФ╣ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि (Historical Background)
рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдиे 1970 рдХे рджрд╢рдХ рдХे рдЕंрдд рдФрд░ 1980 рдХे рджрд╢рдХ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд▓ोрдХрд╣िрдд рдпाрдЪिрдХा (Public Interest Litigation - PIL) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рдирдпा рдЕрдз्рдпाрдп рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा।
рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рди्рдпाрдпाрд▓рдп "Judicial Restraint" рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рдЪрд▓рддा рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдиे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा "рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़" рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрд░рдиी рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी।
ЁЯФ╣ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрджрд╡ाрд░ рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░ (Constitutional Basis of Judicial Activism)
рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХी рдиींрд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрджों рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै —
| рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж | рд╡िрд╖рдп | рдорд╣рдд्рд╡ |
|---|---|---|
| рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 13 | рдЕрд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдХाрдиूрди рдЕрдоाрди्рдп | рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдЕрд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдХाрдиूрди рдиिрд░рд╕्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ |
| рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 32 | рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рд╣ेрддु рдпाрдЪिрдХा | рдбॉ. рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдж्рд╡ाрд░ा “рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЖрдд्рдоा” рдХрд╣ा рдЧрдпा |
| рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 226 | рдЙрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХी рд░िрдЯ рдпाрдЪिрдХा рдХी рд╢рдХ्рддि | рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг |
| рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 141 | рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдмाрдз्рдпрдХाрд░ी | рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдоाрдирддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै |
| рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 142 | рдкूрд░्рдг рди्рдпाрдп рдХрд░рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि | “Complete Justice” рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд |
ЁЯФ╣ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ (Evolution through Judicial Decisions)
1️⃣ A.K. Gopalan рдмрдиाрдо State of Madras (1950)
-
рд╡िрд╖рдп: рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा (рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21)।
-
рдиिрд░्рдгрдп: рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рд╕ंрдХीрд░्рдг рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдпा।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рди्рдпाрдпिрдХ рд╕ंрдпрдо (Judicial Restraint) рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг।
2️⃣ Maneka Gandhi рдмрдиाрдо Union of India (1978)
-
рд╡िрд╖рдп: рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рдЬ़рдм्рддी рдмिрдиा рд╕ुрдирд╡ाрдИ।
-
рдиिрд░्рдгрдп: рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21 рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ — “рдХाрдиूрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा” рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд, рдЙрдЪिрдд рдФрд░ рди्рдпाрдпрдкूрд░्рдг рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рдЖрд░ंрдн।
3️⃣ S.P. Gupta рдмрдиाрдо Union of India (1981)
-
рд╡िрд╖рдп: рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдФрд░ рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг।
-
рдиिрд░्рдгрдп: “рд▓ोрдХрд╣िрдд рдпाрдЪिрдХा” рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕्рдеाрдкिрдд।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рджूрд╕рд░ों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдпाрдЪिрдХा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░।
ЁЯФ╣ рд▓ोрдХрд╣िрдд рдпाрдЪिрдХा (Public Interest Litigation - PIL) рдФрд░ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा
рд▓ोрдХрд╣िрдд рдпाрдЪिрдХा рдиे рди्рдпाрдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рдХिрдпा। рдЕрдм рдХोрдИ рднी рдиाрдЧрд░िрдХ рдпा рд╕ंрдЧрдарди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧों рдХी рдУрд░ рд╕े рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХा рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдЦрдЯрдЦрдЯा рд╕рдХрддा рдеा।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрд░्рдгрдп:
-
Hussainara Khatoon рдмрдиाрдо State of Bihar (1979)
-
рдоुрдж्рджा: рдЕंрдбрд░рдЯ्рд░ाрдпрд▓ рдХैрджिрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि।
-
рдиिрд░्рдгрдп: рдд्рд╡рд░िрдд рди्рдпाрдп рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдШोрд╖िрдд।
-
-
M.C. Mehta рдмрдиाрдо Union of India (1986)
-
рдоुрдж्рджा: рдУрд▓िрдпрдо рдЧैрд╕ рд░िрд╕ाрд╡ рдоाрдорд▓ा।
-
рдиिрд░्рдгрдп: “рдкूрд░्рдг рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ (Absolute Liability)” рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕्рдеाрдкिрдд।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21 рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдоाрдиा рдЧрдпा।
-
-
Vishaka рдмрдиाрдо State of Rajasthan (1997)
-
рдоुрдж्рджा: рдХाрд░्рдпрд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдпौрди рдЙрдд्рдкीрдб़рди।
-
рдиिрд░्рдгрдп: Vishaka Guidelines рдЬाрд░ी рдХрд░ рдХाрдиूрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рди्рдпाрдпिрдХ рд╡िрдзिрдиिрд░्рдоाрдг (Judicial Legislation) рдХा рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдЙрджाрд╣рд░рдг।
-
ЁЯФ╣ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21 рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ (Expansion of Fundamental Rights)
рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдиे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21 рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдХिрдпा рдХि рдпрд╣ рдЕрдм рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рднी рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддा рд╣ै —
| рдЕрдзिрдХाрд░ | рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрд░्рдгрдп |
|---|---|
| рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | Olga Tellis рдмрдиाрдо Bombay Municipal Corporation (1985) |
| рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | Mohini Jain (1992), Unnikrishnan (1993) |
| рдиिрдЬрддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | K.S. Puttaswamy рдмрдиाрдо Union of India (2017) |
| рдЧрд░िрдоा рдХे рд╕ाрде рдоृрдд्рдпु рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | Common Cause рдмрдиाрдо Union of India (2018) |
| рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | Subhash Kumar рдмрдиाрдо State of Bihar (1991) |
ЁЯФ╣ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдкृрдердХ्рдХрд░рдг рдмрдиाрдо рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा (Separation of Powers vs. Activism)
рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 50 рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдмрдиाрддा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХрднी-рдХрднी “Judicial Overreach” рдХा рд░ूрдк рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрд░्рдгрдп:
Supreme Court Advocates-on-Record Association рдмрдиाрдо Union of India (2015)
-
рдоुрдж्рджा: рди्рдпाрдпिрдХ рдиिрдпुрдХ्рддिрдпों рд╣ेрддु NJAC Act рдХी рд╡ैрдзрддा।
-
рдиिрд░्рдгрдп: NJAC рдЕрд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдШोрд╖िрдд — рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХी।
-
рдмрд╣рд╕: рдХ्рдпा рдпрд╣ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдеी рдпा рди्рдпाрдпिрдХ рдЕрддिрдХ्рд░рдордг?
ЁЯФ╣ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдмрдиाрдо рди्рдпाрдпिрдХ рдЕрддिрдХ्рд░рдордг (Judicial Activism vs. Overreach)
| рдкрд╣рд▓ू | рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा | рди्рдпाрдпिрдХ рдЕрддिрдХ्рд░рдордг |
|---|---|---|
| рдЙрдж्рджेрд╢्рдп | рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा | рд╢ाрд╕рди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк |
| рд╕्рд╡рд░ूрдк | рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ, рдЬрдиोрди्рдоुрдЦी | рдЖрдХ्рд░ाрдордХ, рдЕрдзिрдиाрдпрдХрд╡ाрджी |
| рдЙрджाрд╣рд░рдг | Vishaka Guidelines | рдиीрддि рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕ीрдзा рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк |
| рдк्рд░рднाрд╡ | рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд╕рд╢рдХ्рдд | рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдЕрд╕ंрддुрд▓рди |
ЁЯФ╣ рдк्рд░рдоुрдЦ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХे рдХेрд╕ рдм्рд░ीрдл्рд╕ (Landmark Case Briefs)
1️⃣ Kesavananda Bharati рдмрдиाрдо State of Kerala (1973)
-
рдиिрд░्рдгрдп: рд╕ंрд╕рдж рдХा рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдоूрд▓ рд╕ंрд░рдЪрдиा (Basic Structure) рд╕े рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдЙрджाрд╣рд░рдг।
2️⃣ People’s Union for Democratic Rights рдмрдиाрдо Union of India (1982)
-
рдоुрдж्рджा: рдордЬрджूрд░ों рдХा рд╢ोрд╖рдг।
-
рдиिрд░्рдгрдп: рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 23 рдХे рддрд╣рдд рдЬрдмрд░ी рдордЬ़рджूрд░ी рдкрд░ рд░ोрдХ।
3️⃣ Navtej Singh Johar рдмрдиाрдо Union of India (2018)
-
рдоुрдж्рджा: рд╕рдорд▓ैंрдЧिрдХрддा рдЕрдкрд░ाрдз (рдзाрд░ा 377 IPC)।
-
рдиिрд░्рдгрдп: рдиिрдЬрддा рдФрд░ рдЧрд░िрдоा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдоाрдиा।
4️⃣ Indira Sawhney рдмрдиाрдо Union of India (1992)
-
рдоुрдж्рджा: рдкिрдЫрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдиीрддि।
-
рдиिрд░्рдгрдп: 27% рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдмрд░рдХрд░ाрд░, рд▓ेрдХिрди рдХुрд▓ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг 50% рд╕े рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं।
ЁЯФ╣ рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ (Significance)
-
рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдХी рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
-
рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै।
-
рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪрддा рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै।
-
рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧों рдХो рди्рдпाрдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
ЁЯФ╣ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдФрд░ рд╕ीрдоाрдПँ (Criticism and Limitations)
-
рдиीрддिрдЧрдд рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рдЕрд╕ंрддुрд▓рди।
-
рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдХी рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдХी рдХрдоी।
-
рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ों рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдк्рд░рднाрд╡।
-
рд▓ोрдХрд╣िрдд рдпाрдЪिрдХाрдУं рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ।
ЁЯФ╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Conclusion)
рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд░ीрдв़ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЬो рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХेрд╡рд▓ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЬीрд╡ंрдд рди्рдпाрдп рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиे।
рд╣ाрд▓ाँрдХि, рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХो рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╕рдХ्рд░िрдпрддा, рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╕े рдмाрд╣рд░ рди рдЬाрдП।
рдЬैрд╕ा рдХि рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдкी.рдПрди. рднрдЧрд╡рддी рдиे рдХрд╣ा рдеा —
“рди्рдпाрдпिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣िрдд рдоें рди्рдпाрдпिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЬो рд╕्рд╡рдпं рди्рдпाрдп рдкाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं।”