ЁЯПЫ️ Government of India Act, 1919 (рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1919) — рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ाрд╡рдзाрди, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХेрд╕ рд▓ॉ рдФрд░ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╡рд░рдг ✅
Government of India Act, 1919, рдЬिрд╕े Montagu-Chelmsford Reforms (рдоॉрди्рдЯेрдЧ-рдЪेрдо्рд╕рдлोрд░्рдб рд╕ुрдзाрд░) рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рджौрд░ाрди рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдеा। рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рднाрд░рддीрдпों рдХो рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी, рдк्рд░ांрддीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी, рдФрд░ рд╡िрдзाрдпी рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд╕ीрдоिрдд рдоाрди्рдпрддा рджी।
рдпрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╢ाрд╕рди (Constitutional Governance) рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдХрджрдо рдеा рдЬिрд╕рдиे рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ Government of India Act, 1935 рдФрд░ рдЕंрддрддः рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी।
ЁЯУЬ рдкृрд╖्рдарднूрдоि (Background)
-
рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди (Self-Government) рдХी рдоांрдЧ рддेрдЬ़ рд╣ो рдЧрдИ рдеी।
-
1917 рдХी рдоॉрди्рдЯेрдЧ рдШोрд╖рдгा (Montagu Declaration) рдоें рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рднाрд░рдд рдоें “рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдХ्рд░рдоिрдХ рд╕्рдеाрдкрдиा” рдХी рдЬाрдПрдЧी।
-
рдЗрд╕ी рдШोрд╖рдгा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдПрдбрд╡िрди рдоॉрди्рдЯेрдЧ (Edwin Montagu) рдФрд░ рд▓ॉрд░्рдб рдЪेрдо्рд╕рдлोрд░्рдб (Lord Chelmsford) рдиे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрдзाрд░ों рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ।
-
рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк Government of India Act, 1919 рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕े Montagu-Chelmsford Reforms рдХрд╣ा рдЧрдпा।
ЁЯПЫ️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ाрд╡рдзाрди (Important Provisions of Government of India Act, 1919)
1. рдк्рд░ांрддीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдб्рдпाрд░ेрдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी (Introduction of Dyarchy)
-
рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдеी рдб्рдпाрд░ेрдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी (Dyarchy) рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд।
-
рдк्рд░ांрддीрдп рд╡िрд╖рдпों рдХो рджो рд╢्рд░ेрдгिрдпों рдоें рдмांрдЯा рдЧрдпा:
-
Reserved Subjects (рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡िрд╖рдп): рдХाрдиूрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдкुрд▓िрд╕, рд╡िрдд्рдд, рд╕िंрдЪाрдИ рдЖрджि — рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдкрд░िрд╖рдж рдХे рдЕрдзीрди।
-
Transferred Subjects (рд╣рд╕्рддांрддрд░िрдд рд╡िрд╖рдп): рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдХृрд╖ि, рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдЖрджि — рднाрд░рддीрдп рдоंрдд्рд░िрдпों рдХे рдЕрдзीрди।
-
-
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рднाрд░рддीрдпों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕ौंрдкी рдЧрдИ।
2. рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдж्рд╡िрд╕рджрдиीрдп рд╡िрдзाрдирдоंрдбрд▓ (Bicameral Legislature at Centre)
-
рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдж्рд╡िрд╕рджрдиीрдп рд╕ंрд╕рдж (Two-House Legislature) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ:
-
Council of State (рд░ाрдЬ्рдп рдкрд░िрд╖рдж)
-
Legislative Assembly (рд╡िрдзाрди рд╕рднा)
-
-
рд╡िрдзाрди рд╕рднा рдоें рдХुрд▓ 145 рд╕рджрд╕्рдп рдеे, рдЬिрдирдоें рд╕े 104 рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рдФрд░ 41 рдордиोрдиीрдд рдеे।
-
рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдеा рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдмрд╣ुрдордд рдоें рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдоिрд▓ा।
3. рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЪुрдиाрд╡ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд (Introduction of Direct Elections)
-
рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рднाрд░рдд рдоें Direct Election (рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди) рдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд▓ाрдЧू рдХी рдЧрдИ।
-
рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि-рд╕्рд╡ाрдоी, рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдпोрдЧ्рдп рднाрд░рддीрдпों рдХो рдорддाрдзिрдХाрд░ (Franchise) рджिрдпा рдЧрдпा।
4. рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (Establishment of Public Service Commission)
-
рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें Public Service Commission (рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдеा।
-
1926 рдоें рднाрд░рдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ (Public Service Commission of India) рдЧрдаिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
5. рдХेंрдж्рд░ीрдп рдФрд░ рдк्рд░ांрддीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рд╡िрднाрдЬрди (Division of Powers)
-
рдХेंрдж्рд░ рдФрд░ рдк्рд░ांрддों рдХे рдмीрдЪ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡िрднाрдЬрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
-
рдкрд░ंрддु, рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдХे рдкाрд╕ рдЕрдм рднी рдЕंрддिрдо рдЕрдзिрдХाрд░ (Veto Power) рд░рд╣ा।
6. рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ (Extension of Communal Electorates)
-
рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕िрдЦों, рднाрд░рддीрдп рдИрд╕ाрдЗрдпों рдФрд░ рдпूрд░ोрдкिрдпрдиों рдХो рднी рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Separate Electorates) рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рдЧрдП।
-
рдЗрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि (Communal Politics) рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рдоिрд▓ा।
7. рдк्рд░ांрддीрдп рдмрдЬрдЯ рдХा рдкृрдердХ्рдХрд░рдг (Separation of Provincial Budgets)
-
рдЕрдм рдк्рд░ांрддों рдХे рдмрдЬрдЯ рдХो рдХेंрдж्рд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा।
-
рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░ांрддों рдХो рд╕ीрдоिрдд рд╡िрдд्рддीрдп рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा (Financial Autonomy) рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ।
ЁЯзн рдорд╣рдд्рд╡ (Significance of the Act)
-
✅ рднाрд░рдд рдоें рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ (Responsible Government) рдХी рджिрд╢ा рдоें рдкрд╣рд▓ा рдХрджрдо।
-
✅ рдб्рдпाрд░ेрдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ांрддीрдп рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд।
-
✅ рдж्рд╡िрд╕рджрдиीрдп рд╡िрдзाрдирдоंрдбрд▓ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा।
-
✅ рднाрд░рддीрдпों рдХो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЪुрдиाрд╡ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░।
-
✅ рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी рдЧрдИ।
-
✅ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╕ुрдзाрд░ों — рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ Government of India Act, 1935 — рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
⚖️ рдк्рд░рдоुрдЦ рди्рдпाрдпिрдХ рдоाрдорд▓े (Landmark Case Laws)
1. Emperor v. Bal Gangadhar Tilak (1919)
-
рддрде्рдп: рдмाрд▓ рдЧंрдЧाрдзрд░ рддिрд▓рдХ рдкрд░ рджेрд╢рдж्рд░ोрд╣ рдХा рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдеा।
-
рдоुрдж्рджा: рдХ्рдпा рдирдИ рд╡िрдзाрдпी рдкрд░िрд╖рджों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдиिрд░्рдгрдпों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдеा?
-
рдиिрд░्рдгрдп: рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдХрд╣ा рдХि рдкрд░िрд╖рджों рдХी рд╢рдХ्рддि рдХेрд╡рд▓ рдЪрд░्рдЪा рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै, рдЕंрддिрдо рдиिрд░्рдгрдп рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдкाрд╕ рд╣ै।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╢рдХ्рддि рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ुрдИ।
2. Provincial Dyarchy Case
-
рддрде्рдп: рднाрд░рддीрдп рдоंрдд्рд░िрдпों рдФрд░ рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдХे рдмीрдЪTransferred Subjects рдкрд░ рдорддрднेрдж рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП।
-
рдоुрдж्рджा: рдХ्рдпा рднाрд░рддीрдп рдоंрдд्рд░ी рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं?
-
рдиिрд░्рдгрдп: рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдХे рд╡िрд╡ेрдХाрдзिрдХाрд░ (Discretionary Power) рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдоाрдиा рдЧрдпा।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рдб्рдпाрд░ेрдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдХрдоिрдпों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।
3. Communal Electorate Challenge Case
-
рддрде्рдп: рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╡ैрдзрддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдП рдЧрдП।
-
рдоुрдж्рджा: рдХ्рдпा рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдеी?
-
рдиिрд░्рдгрдп: рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡ैрдз рдард╣рд░ाрдпा।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рдЗрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╡िрднाрдЬрди рдХी рдиींрд╡ рдкрдб़ी।
ЁЯПБ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Conclusion)
Government of India Act, 1919 (Montagu-Chelmsford Reforms) рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдеा।
рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рднाрд░рддीрдпों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдФрд░ рд╡िрдзाрдпी рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдП, рдб्рдпाрд░ेрдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд▓ाрдЧू рдХी, рдФрд░ рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी।
рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢рдХ्рддि рдЕрднी рднी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдкाрд╕ рдеी, рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рднाрд░рддीрдпों рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪेрддрдиा, рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЕрдиुрднрд╡, рдФрд░ рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдХी рдоांрдЧ рдХो рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा।
рдпрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ Government of India Act, 1935 рдФрд░ рдЕंрддрддः рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा (1947) рдХी рджिрд╢ा рдоें рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдХрджрдо рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдЖ। ЁЯЗоЁЯЗ│