ЁЯПЫ️ Indian Councils Act, 1909 (рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╖рдж рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1909) — рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ाрд╡рдзाрди, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХेрд╕ рд▓ॉ рдПрд╡ं рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╡рд░рдг ✅
рднाрд░рдд рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рджौрд░ाрди рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджिрд╢ा рдоें Indian Councils Act, 1909 рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рдеा। рдЗрд╕े рдоोрд░рд▓े-рдоिंрдЯो рд╕ुрдзाрд░ (Morley-Minto Reforms) рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╡िрдзाрдпी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдФрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ (Communal Representation) рдХी рднी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी।
ЁЯУЬ Indian Councils Act, 1909 рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि (Background)
-
1892 рдХे рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдпों рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕ीрдоिрдд рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдоिрд▓ा рдеा।
-
20рд╡ीं рд╕рджी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиे рдЕрдзिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕ुрдзाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рддेрдЬ рдХрд░ рджी рдеी।
-
1905 рдоें рдмंрдЧाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди (Partition of Bengal) рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдмрдв़ рдЧрдпा।
-
рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднाрд░рдд рдоें рдХुрдЫ рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा।
-
рдЗрд╕ рд╕ुрдзाрд░ рдпोрдЬрдиा рдХो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рднाрд░рдд рдХे рд╕ेрдХ्рд░ेрдЯрд░ी рдСрдл рд╕्рдЯेрдЯ рд▓ॉрд░्рдб рдоोрд░рд▓े рдФрд░ рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рд▓ॉрд░्рдб рдоिंрдЯो рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдпा।
ЁЯПЫ️ Indian Councils Act, 1909 рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ाрд╡рдзाрди (Important Provisions)
1. ЁЯПв рд╡िрдзाрдпी рдкрд░िрд╖рджों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ (Expansion of Legislative Councils)
-
рдХेंрдж्рд░ीрдп рдФрд░ рдк्рд░ांрддीрдп рджोрдиों рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╡िрдзाрдпी рдкрд░िрд╖рджों рдоें рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ाрдИ рдЧрдИ।
-
рдХेंрдж्рд░ीрдп рдкрд░िрд╖рдж рдоें рдХुрд▓ 60 рд╕рджрд╕्рдп рдХिрдП рдЧрдП।
-
рдк्рд░ांрддीрдп рдкрд░िрд╖рджों рдоें рднी рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।
2. ЁЯЧ│️ рдЪुрдиाрд╡ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд (Introduction of Election System)
-
рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЪुрдиाрд╡ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдХाрдиूрдиी рдоाрди्рдпрддा рджी рдЧрдИ।
-
рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкрд░िрд╖рджों рдоें рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕рджрд╕्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдоिрд▓ा।
-
рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрдХाрдпों, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों, рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдбрд▓ों рдЖрджि рдХो рдЪुрдиाрд╡ी рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдП рдЧрдП।
3. ✍️ рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡ृрдж्рдзि (Increase in Non-Official Members)
-
рдкрд░िрд╖рджों рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ाрдИ рдЧрдИ।
-
рдЗрд╕рд╕े рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкрд░िрд╖рджों рдоें рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдоिрд▓ा।
4. ЁЯТм рдЪрд░्рдЪा рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд▓ाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ (Right to Discuss & Move Resolutions)
-
рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдмрдЬрдЯ рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ (Resolution) рд▓ाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।
-
рд╡े рдкूрд░рдХ рдк्рд░рд╢्рди (Supplementary Questions) рднी рдкूрдЫ рд╕рдХрддे рдеे।
5. ЁЯХМ рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд (Separate Electorate for Muslims)
-
рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Separate Electorate) рджिрдпा рдЧрдпा।
-
рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорддрджाрддा рдХेрд╡рд▓ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдХो рд╣ी рд╡ोрдЯ рджे рд╕рдХрддे рдеे।
-
рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╡िрднाрдЬрди рдХी рдиींрд╡ рдмрдиा।
6. ЁЯП░ рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХी рд╢рдХ्рддि рдмрд░рдХрд░ाрд░ (Governor-General’s Power Remained Intact)
-
рд╕ुрдзाрд░ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕंрддिрдо рдЕрдзिрдХाрд░ рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдФрд░ рд╕ेрдХ्рд░ेрдЯрд░ी рдСрдл рд╕्рдЯेрдЯ рдХे рдкाрд╕ рд░рд╣ा।
-
рднाрд░рддीрдп рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ाрдорд░्рд╢ी рднूрдоिрдХा рджी рдЧрдИ।
ЁЯзн Indian Councils Act, 1909 рдХा рдорд╣рдд्рд╡ (Significance)
-
✅ рднाрд░рдд рдоें рдЪुрдиाрд╡ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд।
-
✅ рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╡िрдзाрдпी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕ीрдзा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдоिрд▓ा।
-
✅ рдмрдЬрдЯ рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдФрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░।
-
✅ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी рдЧрдИ।
-
✅ рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдмрдв़ी।
-
✅ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиे рдЗрд╕े рдЖंрд╢िрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдоाрдиा рдФрд░ рдЖрдЧे рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рддेрдЬ рдХी।
⚖️ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рди्рдпाрдпिрдХ рдоाрдорд▓े (Landmark Case Laws)
1. ЁЯУЬ Queen Empress v. Burah (Revisited)
-
рддрде्рдп (Facts): Burah рдоाрдорд▓ा (1878) рдоें рдЬो рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ рдеा, рд╡рд╣ 1909 рдХे рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рднी рд▓ाрдЧू рд░рд╣ा।
-
рдк्рд░рд╢्рди (Issue): рдХ्рдпा рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╖рджों рдХो рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢рдХ्рддि рд╣ै?
-
рдиिрд░्рдгрдп (Judgment): рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ंрд╕рдж рдФрд░ рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХे рдкाрд╕ рдЕंрддिрдо рд╢рдХ्рддि рд░рд╣ी।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ुрдИ।
2. ⚖️ Communal Electorate Dispute Case
-
рддрде्рдп: рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмрдиाрдП рдЬाрдиे рдкрд░ рдХрдИ рд╡िрд╡ाрдж рдЙрдаे।
-
рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рдпрд╣ рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै?
-
рдиिрд░्рдгрдп: рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдЗрд╕े рд╡ैрдз рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдоाрдиा।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХे рдмीрдЬ рдпрд╣ीं рд╕े рдкрдб़े।
3. ЁЯПЫ️ Budget Resolution Case
-
рддрде्рдп: рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕рджрд╕्рдп рдиे рдмрдЬрдЯ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦा।
-
рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рджрд╕्рдп рдмрдЬрдЯ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं?
-
рдиिрд░्рдгрдп: рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмрдЬрдЯ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं।
-
рдорд╣рдд्рд╡: рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ीрдоिрдд рд╡िрдзाрдпी рд╢рдХ्рддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ुрдИ।
ЁЯПБ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Conclusion)
Indian Councils Act, 1909 (рдоोрд░рд▓े-рдоिंрдЯो рд╕ुрдзाрд░) рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдоोрдб़ рдеा। рдЗрд╕рдиे рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЪुрдиाрд╡ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡, рдмрдЬрдЯ рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡, рдФрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा।
рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢рдХ्рддि рдЕрднी рднी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рдкाрд╕ рдеी, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдоांрдЧ рдХो рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рджी। рд╕ाрде рд╣ी рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Separate Electorate) рдХी рдиीрддि рдиे рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХा рдЖрд░ंрдн рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрдЧे рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рджिрдЦाрдИ рджिрдП।